Có những nơi chỉ cần ghé qua một lần là để lại ấn tượng bởi vẻ đẹp của cảnh sắc. Cũng có các điểm đến khiến người ta say mê nhờ việc được tận mắt chứng kiến quy trình tạo ra những món đồ quen thuộc.
Miền Bắc Việt Nam nổi tiếng với những làng nghề truyền thống như vậy. Ở đó, chỉ từ một nhúm đất, người thợ có thể tạo nên chiếc bình gốm, hoặc bằng những nan tre đơn sơ có thể làm thành chiếc giỏ đẹp. Những bó tăm hương rực rỡ hay vài sợi tơ được dệt qua khung cửi tạo thành tấm lụa mềm mại.
Nếu bạn yêu thích những chuyến đi đem lại trải nghiệm mới mẻ, việc ghé thăm các làng nghề miền Bắc chắc chắn là lựa chọn đáng cân nhắc. Mỗi làng đều có câu chuyện riêng, và điều thú vị nhất thường nằm ở những công đoạn tưởng như giản dị nhất.
Làng gốm Bát Tràng
Bát Tràng có những con ngõ nhỏ, những xưởng gốm nằm xen giữa nhà dân và rất nhiều cửa hàng đầy ắp bát, đĩa, bình, cốc. Nhưng nếu chỉ đi một vòng ngắm đồ gốm thì vẫn chưa thật sự cảm nhận hết cái thú vị của làng.
Thử ngồi vào bàn xoay, đặt tay lên một khối đất mềm mới là trải nghiệm đáng nhớ. Đất xoay liên tục dưới tay, lúc đầu còn méo mó, chưa rõ hình dáng. Chỉ cần điều chỉnh lực tay một chút, miết nhẹ thêm một chút, chiếc cốc hay chiếc bát dần hiện ra.
Có thể món đồ bạn làm chưa đều, cũng chẳng hoàn hảo như những sản phẩm bày trong cửa hàng. Nhưng chính những dấu vết vụng về ấy lại khiến chuyến ghé Bát Tràng có một kỷ niệm rất riêng – lần đầu tự tay nặn một món đồ từ đất.
Làng gốm Phù Lãng
Rời không khí nhộn nhịp của Bát Tràng, về Phù Lãng, cảm giác đầu tiên dễ nhận ra là sự mộc mạc của một làng gốm ven sông. Những sản phẩm ở đây không quá cầu kỳ, thường mang màu men nâu trầm, bề mặt có những nét tự nhiên rất riêng.
Chum, vại, bình gốm hay những món đồ trang trí được đặt trong sân, trước hiên nhà hoặc bên những xưởng nhỏ. Nhìn gần mới thấy mỗi sản phẩm có một sắc độ, một đường nét khác nhau sau khi đi qua lửa.
Có lẽ chính đất, men và lửa tạo nên nét riêng của Phù Lãng. Không quá ồn ào, làng gốm này phù hợp với những ai thích đi chậm, ngắm kỹ từng món đồ và cảm nhận một không gian làng nghề vẫn giữ được vẻ bình dị vốn có.
Làng mây tre đan Phú Vinh
Tre, mây vốn chẳng xa lạ với những làng quê Việt. Nhưng đến Phú Vinh, những nan tre, sợi mây mảnh lại hiện lên theo một cách khác: được đan thành giỏ, khay, đèn, đồ gia dụng rồi cả những món nội thất có kiểu dáng rất đẹp.
Đi một vòng trong làng, điều dễ khiến người ta chú ý không hẳn là những sản phẩm đã hoàn thiện, mà là đôi tay của người thợ. Một nan tre được uốn cong, luồn qua từng mắt đan, rồi dần nối với những nan khác. Cứ thế, một chiếc giỏ hay chiếc khay từ từ thành hình.
Những đường đan đều tăm tắp nhìn có vẻ nhẹ nhàng, nhưng để làm được đẹp lại cần sự khéo léo và quen tay. Ghé Phú Vinh, ngắm những món đồ mây tre cũng là dịp để thấy từ một vật liệu rất bình thường, người thợ có thể tạo nên những sản phẩm vừa mộc mạc vừa tinh tế.
Làng hương Quảng Phú Cầu
Nhìn từ xa, Quảng Phú Cầu dễ khiến người ta chú ý bởi những bó hương đỏ, vàng, tím trải thành từng mảng lớn dưới nắng. Những chân hương được bó lại, dựng thành từng cụm để phơi, tạo nên khung cảnh vừa rực rỡ vừa rất riêng của làng nghề.
Nhưng phía sau những màu sắc bắt mắt ấy là công việc quen thuộc của người dân nơi đây. Từ những thanh tre nhỏ, người thợ phải chẻ, xử lý, nhuộm chân hương rồi se hương và đem phơi. Mỗi công đoạn đều được làm đều tay để những bó hương giữ được hình dáng đẹp.
Nếu có dịp ghé Quảng Phú Cầu, hãy thử đi sâu hơn một chút thay vì chỉ tìm góc chụp ảnh. Nhìn những bó hương được làm ra, phơi khô rồi bó lại thành từng cụm, bạn sẽ thấy một làng nghề rất đỗi bình dị phía sau khung cảnh nhiều màu sắc ấy.
Làng tranh Đông Hồ
Những bức tranh Đông Hồ với hình ảnh đàn gà, chú lợn, đám cưới chuột hay cảnh sinh hoạt dân gian đã quen thuộc với nhiều người. Nhưng được tận mắt xem một bức tranh Đông Hồ được in ra từng lớp lại là một trải nghiệm rất khác.
Người thợ sử dụng những bản khắc gỗ riêng cho từng màu. Giấy được đặt xuống, màu được in lên rồi tiếp tục đến lớp khác. Qua mỗi lần in, những đường nét ban đầu còn đơn giản dần trở nên rõ ràng, cho đến khi cả bức tranh hiện lên đầy đủ.
Điều thú vị là chỉ cần lệch một chút ở mỗi công đoạn, hình ảnh cuối cùng cũng có thể mất đi sự cân đối. Đứng bên người thợ, nhìn từng màu sắc nối tiếp nhau trên tờ giấy, mới thấy một bức tranh tưởng như giản dị lại cần đến sự chính xác và kiên nhẫn đến thế.
Làng nón Chuông
Chiếc nón lá trông có vẻ nhẹ nhàng, nhưng để tạo ra một chiếc nón có dáng tròn đều và chắc chắn cần đến rất nhiều sự cẩn thận và tỉ mỉ.
Tại làng nón Chuông, hình ảnh người thợ ngồi bên chiếc nón, từng mũi kim đều đặn xuyên qua lớp lá là điều ấn tượng nhất. Mũi kim nhỏ, đường khâu mịn màng, bàn tay lặp đi lặp lại các động tác cho đến khi chiếc nón dần hoàn thành.
Mặc dù không có công đoạn nào quá phức tạp, nhưng nếu thiếu kiên nhẫn, chiếc nón khó lòng giữ được dáng đẹp. Khi quan sát người thợ làm nón, bạn sẽ nhận ra rằng vẻ đẹp của chiếc nón lá không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện, mà còn tỏa sáng qua đôi bàn tay đã tạo nên nó.
Làng lụa Vạn Phúc
Vạn Phúc gắn với một thứ vật liệu rất mảnh và nhẹ: những sợi tơ. Từ những sợi tơ ấy, người thợ dệt nên những tấm lụa với nhiều màu sắc, hoa văn và độ mềm khác nhau.
Đi trong làng, bạn có thể bắt gặp những cửa hàng đầy màu lụa, khăn, áo và các sản phẩm thủ công. Nhưng nếu muốn hiểu hơn về nghề, hãy thử tìm đến những nơi còn giữ khung dệt và nhìn những sợi tơ chạy qua từng nhịp dệt. Từng đường ngang, đường dọc được tạo ra đều đặn, chậm rãi.
Một tấm lụa khi nằm trên tay trông thật mềm mại, gần như không thấy được công sức phía sau. Chỉ khi nhìn người thợ làm nghề, bạn mới cảm nhận rõ sự kiên nhẫn và đều tay để biến những sợi tơ mảnh thành một tấm vải hoàn chỉnh.
Làng đúc đồng Đại Bái
Nếu Bát Tràng có đất và lửa, Phú Vinh có tre và mây thì Đại Bái gắn với đồng, khuôn đúc và sức nóng của những mẻ kim loại.
Điều thú vị khi tìm hiểu nghề là được thấy một khối kim loại ban đầu dần trở thành chiếc nồi, đồ thờ, vật dụng hay sản phẩm trang trí. Người thợ tạo khuôn, rót đồng, chờ sản phẩm định hình rồi tiếp tục làm sạch, gò và hoàn thiện bề mặt.
Mỗi công đoạn đều cần kinh nghiệm, nhất là lúc xử lý kim loại nóng và kiểm soát hình dáng sản phẩm sau khi đúc. Từ một khuôn đúc tưởng như đơn giản, qua bàn tay người thợ, một món đồ bằng đồng mới dần thành hình.
Ghé Đại Bái, bạn sẽ có dịp nhìn một nghề truyền thống theo cách khá khác: không nhẹ nhàng như dệt lụa, cũng không mộc mạc như đan tre, mà có thêm sức nóng, tiếng gõ và nhịp làm nghề đầy mạnh mẽ.
Làng chạm bạc Đồng Xâm
Ở Đồng Xâm, điều khiến người ta chú ý không phải những sản phẩm thật lớn hay rực rỡ, mà là những đường chạm nhỏ hiện lên trên từng món đồ bạc.
Người thợ ngồi khá lâu bên một sản phẩm, tay giữ chắc, mắt tập trung vào từng chi tiết. Một đường khắc, một nét hoa văn được thực hiện cẩn thận rồi nối tiếp với những đường khác. Càng nhìn gần càng thấy nhiều chi tiết mà đứng xa rất khó nhận ra.
Có những món đồ chỉ nhỏ trong lòng bàn tay nhưng để hoàn thiện lại cần rất nhiều thời gian. Vẻ sáng bóng của bạc chỉ là phần nhìn thấy được; phía sau đó là sự kiên nhẫn và đôi tay đã quen nghề qua nhiều năm.
Làng mộc Đồng Kỵ
Nhắc đến Đồng Kỵ là nhắc đến gỗ và nghề mộc. Trong những xưởng nghề, từ những khối gỗ ban đầu, người thợ tạo nên bàn ghế, tủ, đồ trang trí và nhiều sản phẩm với những hoa văn cầu kỳ.
Đứng gần một người thợ đang làm việc, bạn sẽ thấy từng đường cưa, đường đục đều có chủ đích. Mảng gỗ phẳng dần xuất hiện những đường cong, hoa văn rồi các chi tiết nổi, khiến một khối gỗ thô trở nên có hình dáng rõ ràng hơn.
Có lẽ cái hay của nghề mộc nằm ở khoảnh khắc ấy: vật liệu vốn cứng và nặng, qua bàn tay người thợ lại trở thành một món đồ có đường nét, có dáng và có vẻ đẹp riêng. Với người thích đồ gỗ, đây là một trải nghiệm khá thú vị khi khám phá làng nghề miền Bắc.
Đi làng nghề, đôi khi chỉ cần chậm lại một chút
Mỗi làng nghề có một hình ảnh riêng để nhớ: Bát Tràng có đất và bàn xoay, Quảng Phú Cầu có những bó hương rực rỡ dưới nắng, Đông Hồ có những bản khắc gỗ, Phú Vinh có những đường đan đều tăm tắp, còn Đồng Xâm gây ấn tượng bởi những nét chạm bạc nhỏ và tinh xảo.
Đó cũng là cái hay của du lịch làng nghề. Đến đây, bạn không chỉ nhìn những món đồ đã hoàn thiện hay chọn một món quà mang về, mà còn được tận mắt thấy chúng được làm ra từ những vật liệu rất quen thuộc.
Một buổi ghé làng nghề đôi khi không cần quá nhiều điểm đến. Chỉ cần đi chậm một chút, nhìn kỹ hơn một chút và ngồi lại bên người thợ lâu hơn, chuyến đi sẽ có thêm những câu chuyện rất riêng về nơi mình vừa đi qua.
